ความลับเบื้องหลังการทำงานของสมองที่เรากำลังจะพูดถึงนี้ มีรากฐานสำคัญมาจากงานวิจัยระดับโลกของ Daniel Kahneman นักจิตวิทยาชาวอิสราเอล อเมริกัน ผู้ได้รับรางวัล Nobel Prize ในสาขาเศรษฐศาสตร์ ซึ่งเขาได้รวบรวมองค์ความรู้ทั้งหมดไว้ในหนังสือระดับตำนานอย่าง Thinking, Fast And Slow หรือคิดเร็วและช้า หนังสือเล่มนี้ไม่ได้เป็นเพียงตำราจิตวิทยา แต่เป็นคัมภีร์ที่เปลี่ยนวิธีที่มนุษย์มองการตัดสินใจและการใช้เหตุผลไปตลอดกาล โดยเฉพาะในโลกของนักกลยุทธ์ที่ต้องรับมือกับความผันผวนอยู่ตลอดเวลา
สาเหตุสำคัญที่เราควรทำความเข้าใจเรื่องนี้ ไม่ใช่แค่เพื่อให้รู้ว่าสมองทำงานอย่างไร แต่เพื่อให้เราตระหนักว่ามนุษย์เราไม่ได้มีเหตุผลสมบูรณ์แบบเสมอไป การเข้าใจโครงสร้างความคิดจะช่วยให้เราระบุจุดอ่อนของตัวเองได้ทันเวลา ก่อนที่ความลำเอียงจะส่งผลเสียต่อการวางแผนระยะยาว หรือ Long-term Planning ที่สำคัญขององค์กร
System 1 : พลังของสัญชาตญาณและการทำงานแบบอัตโนมัติ
System 1 คือระบบการคิดแบบเร็วที่ทำงานอยู่ตลอดเวลาโดยที่เราไม่ต้องสั่งการ มันประมวลผลข้อมูลมหาศาลจากสิ่งแวดล้อมด้วยความเร็วสูงและใช้พลังงานต่ำมาก โดยอาศัยกลไกที่เรียกว่า Heuristics หรือทางลัดทางความคิด ซึ่งเป็นการนำประสบการณ์ในอดีต ความจำ และอารมณ์มาสร้างเป็นคำตอบในทันที
- ทำงานแบบ Automatic หรืออัตโนมัติและรวดเร็ว
- ใช้ Effort หรือความพยายามในการประมวลผลน้อยมาก
- เป็นรากฐานของ Strategic Intuition หรือสัญชาตญาณเชิงกลยุทธ์ที่เกิดจากการสั่งสมประสบการณ์จนมองเห็นรูปแบบความสัมพันธ์ของข้อมูลได้ทันที
- มักจะทำงานนำหน้าเสมอเพื่อช่วยให้เราเอาตัวรอดในสถานการณ์ที่ต้องตัดสินใจเร่งด่วน
อย่างไรก็ตาม System 1 มีจุดอ่อนที่สำคัญคือความโน้มเอียงไปทางความเชื่อเดิม ๆ และมักจะด่วนสรุปจากข้อมูลที่เห็นเพียงผิวเผิน ซึ่งอาจนำไปสู่ความผิดพลาดที่เรียกว่า Cognitive Biases หรือความลำเอียงทางความคิดได้ง่ายหากขาดการตรวจสอบ
System 2 : พลังของเหตุผลและการวิเคราะห์อย่างตั้งใจ
ในทางตรงกันข้าม System 2 คือระบบการคิดแบบช้าที่ต้องอาศัยความตั้งใจและการเพ่งเล็งเป็นพิเศษ ระบบนี้เปรียบเสมือนเครื่องคอมพิวเตอร์ที่ทำงานอย่างละเอียดถี่ถ้วน ใช้ตรรกะ และการคำนวณที่ซับซ้อนเพื่อหาข้อสรุปที่แม่นยำที่สุด
- เป็นระบบแบบ Deliberate หรือมีการไตร่ตรองและเชื่องช้า
- ใช้ High Effort หรือพลังงานทางสมองสูงมาก ทำให้เรามักจะรู้สึกล้าเมื่อต้องใช้ระบบนี้เป็นเวลานาน
- ทำหน้าที่ในการตรวจสอบ แก้ไข และยับยั้งการตัดสินใจที่ผิดพลาดจาก System 1
- จำเป็นอย่างยิ่งสำหรับการวางแผนในระยะยาวหรือ Long-term Planning ที่มีความซับซ้อนและมีเดิมพันสูง
ธรรมชาติของมนุษย์คือการเป็น Cognitive Miser หรือผู้ประหยัดพลังงานทางความคิด สมองจึงมักจะพยายามโยนภาระไปให้ System 1 ทำงานเสมอ และปล่อยให้ System 2 ขี้เกียจเข้าไว้ หากเราไม่ฝึกฝนที่จะดึงระบบนี้ออกมาใช้ในจังหวะที่เหมาะสม เราอาจจะกลายเป็นนักกลยุทธ์ที่ตัดสินใจตามอารมณ์มากกว่าเหตุผล
ตัวอย่างการใช้งานจริงในโลกของนักกลยุทธ์
การเป็นนักกลยุทธ์ที่เก่งไม่ใช่การเลือกใช้ระบบใดระบบหนึ่ง แต่คือการรู้จักจังหวะและบริบทในการใช้งาน ทั้งสองระบบมีบทบาทสำคัญต่างกันในสถานการณ์ที่ต่างกัน ดังนี้
- Crisis Management หรือการบริหารจัดการวิกฤต: เมื่อเกิดเหตุการณ์ไม่คาดคิดที่ส่งผลกระทบต่อธุรกิจอย่างรุนแรงและมีเวลาจำกัด นักกลยุทธ์ต้องใช้ System 1 ที่ผ่านการฝึกฝนมาอย่างดีเพื่อตัดสินใจหน้างาน สัญชาตญาณที่เกิดจากการจำลองสถานการณ์ซ้ำ ๆ จะช่วยให้เรามองเห็นทางออกที่รวดเร็วที่สุดเพื่อหยุดความเสียหาย
- Mergers And Acquisitions หรือการควบรวมกิจการ: นี่คือสถานการณ์ที่ System 2 ต้องทำงานอย่างเต็มกำลัง การวิเคราะห์ตัวเลขงบการเงิน การประเมินวัฒนธรรมองค์กร และการคาดการณ์ Synergies หรือผลประโยชน์ร่วมกันในอนาคต ต้องใช้ตรรกะที่ปราศจากอารมณ์เพื่อป้องกันความผิดพลาดที่อาจส่งผลกระทบต่อองค์กรในระดับทศวรรษ
- Brand Positioning หรือการวางตำแหน่งแบรนด์: เป็นการทำงานร่วมกันของทั้งสองระบบ โดยใช้ System 1 ในการสร้างสรรค์ไอเดียที่เข้าถึงอารมณ์ของมนุษย์ และใช้ System 2 ในการตรวจสอบว่าไอเดียเหล่านั้นตอบโจทย์ทางธุรกิจและมีความเป็นไปได้จริงในเชิงการตลาดหรือไม่
The Strategist Conclusion
แก่นแท้ของการเข้าใจระบบการคิดไม่ใช่เพื่อที่จะเปลี่ยนให้เราเป็นหุ่นยนต์ที่ใช้แต่เหตุผล แต่คือการยอมรับความเป็นมนุษย์ที่มีทั้งอารมณ์และสัญชาตญาณ นักกลยุทธ์ที่ทรงพลังคือคนที่ฝึกฝนสัญชาตญาณของตัวเองให้เฉียบคมจน System 1 สามารถมองเห็นทิศทางที่ถูกต้องได้ในพริบตา ในขณะเดียวกันก็ต้องมีความตระหนักรู้พอที่จะเรียก System 2 ออกมาทำงานทุกครั้งเมื่อต้องตัดสินใจในเรื่องที่มีความซับซ้อนสูงหรือมีความเสี่ยงที่ไม่อาจยอมรับได้
การหมั่นตั้งคำถามกับตัวเองว่า “ตอนนี้เรากำลังคิดเร็วไปเพราะความคุ้นชิน หรือเรากำลังคิดช้าเพราะความกลัวกันแน่” จะช่วยให้เราสามารถควบรวมเอาทั้งศาสตร์แห่งการวิเคราะห์และศิลปะแห่งสัญชาตญาณเข้าด้วยกัน เพื่อสร้างกลยุทธ์ที่เข้าถึงความเป็นมนุษย์และมีความมั่นคงทางเหตุผลอย่างแท้จริง
